کم‌ لطفی ناشران ایرانی به ادبیات مقاومت جهان عرب

«همگی یا شهید می‌شویم و یا شاهد آزادی خود خواهیم بود» این آخرین جمله نویسنده شهید فلسطینی هبة کمال ابو ندا است که در صفحه توئیتر خود ساعاتی پیش از شهادت نوشت.

نویسنده‌‌ای که اغلب او را با شعرهایش می‌شناختند،‌ با این حال تنها رمانش «اکسیژن برای مرده‌ها نیست» در سال 2017 توانسته رتبه دوم «جایزه شارجه خلاقیت عرب» را از آن خود کند.

هبة کمال ابو ندا در سال 1991 در مکه به دنیا آمد و در سن 32 سالگی در بمباران باریکه غزه در شهر خان یونس به شهادت رسید. زادگاه پدران هبة روستای بیت جِرجا در15 کیلومتری شمال شرقی نوار غزه در فلسطین بود که در سال 1948 توسط رژیم جعلی اسرائیل در طرحی از پیش آماده برای پاکسازی نژادی سرزمین فلسطین این روستا تخریب و کلیه ساکنان آن آواره شدند. در این روستا 32 خانواده زندگی می‌کنند، مثل خانواده‌های ابو مطر، ابوعجرم، ابوحسنین و خاندان «ابو ندا» که هبه از این خانواده بود.

 ابو ندا علاوه بر رمان «اکسیژن برای مردگان نیست»،  شعرهای خود را در 3 مجموعه شعر به نام‌های «العصف المأکول»، «شاعر غزه» و «ابجدیة القید الأخیر» نیز منتشر کرده است.

وی درباره شخصیت محوری رمان «اکسیژن برای مردگان نیست»، با نام آدم گفته بود که به گونه‌ای با این شخصیت آمیخته شده که تفکیک شخصیت خودش از او امکان ندارد. طلیعه این رمان جنایی و پلیسی است. معاون و دو وزیر ترور می‌شوند و شخصیت آدم برای پیدا کردن قاتلی ژلاتینی وارد می‌شود و بعد از آن داستان حالت سیاسی به خود می‌گیرد. نویسنده در این اثر خلاقانه که نوشتن آن سه سال به طول انجامیده است با زبان تمثیل و خلق شخصیت‌هایی مانند آدم و قاتل ژلاتینی فلسطین تحت اشغال را با همه رنج‌هایش روایت کرده و نژادپرستی اشغالگران و جنایات آنان را به تصویر کشیده است. هبة تمام مفاهیم مورد نظر خود را به وسیله شخصیت محوری داستان با نام آدم پیش می‌برد.

هبة ابو ندا تنها یک روز قبل از شهادتش در رثای دوستش مریم سمیر که در بمباران غزه شهید شده بود، نوشت: «مریم از خستگی آسوده شد، برای همیشه آرام شد، متاسفم مریم، برای هر باری که با هم اختلاف داشتیم، خیلی متاسفم» و در آخرین پیام خود ساعتی قبل از شهادت به خدا سوگند یاد می‌کند «همگی یا شهید می‌شویم و یا شاهد آزادی خود خواهیم بود».

انتشارات کتابستان ترجمه فارسی رمان «اکسیژن برای مرده‌ها نیست» را به کوشش انسیه سادات هاشمی در سی و پنجمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران عرضه کرده است،‌ خبرگزاری تسنیم با مترجم این اثر گفت‌وگویی داشته است که به شرح ذیل است:

رمان «اکسیژن برای مرده‌ها نیست» نوشته هبة ابوندا نویسنده فلسطینی پس از شهادت نویسنده در حملات رژیم صیهونیستی به غزه در جریان عملیات طوفان الاقصی مشهور شد،‌ شما ترجمه رمان را قبل از شهادت آغاز کرده بودید یا بعد از شهادت ترجمه را شروع کردید؟

ترجمه کتاب پس از شهادت آغاز شد، بعد از انتشار خبر شهادت، کتاب توسط رسانه‌های عربی معرفی و تحلیل شد،‌ ما نیز بعد از آشنایی با کتاب کار ترجمه را شروع کردیم. «اکسیژن برای مرده‌ها نیست‌»، رمانی است که موضوع آن مستقیماً‌ فلسطین نیست،‌ بلکه به فضای کشورهای عربی و فساد داخلی در آن‌ها اشاره دارد، به انقلاب‌هایی که در ایام بهار عربی 2001 انجام شد.

«اکسیژن برای مرده‌ها نیست» نخستین رمان نویسنده است،‌ پیش از این بیشتر او را با شعر می‌شناختند،‌ درباره ساختار رمان بفرمایید؟ 

در رمان هیچ فضای رئالیستی دقیق که زمان و مکان و افراد را مشخص کرده باشد، وجود ندارد،‌ اتفاقاتی که بین کشورهای عربی در جریان است،‌ را بیان می‌کند.

با وجود اینکه،‌ در زمان نگارش رمان نویسنده جوان محسوب می‌شده اما رمان از ساختار قدرتمندی برخوردار است،‌ مدام مخاطب را غافلگیر می‌کند‌، معما ایجاد می‌کند،‌ پاسخ معماها به خوبی داده می‌شود،‌ نگاه خاص نویسنده و تلاش مداومی که برای از بین بردن ظلم دارد،‌ ستودنی است. نویسنده نشان می‌دهد،‌ انقلاب‌هایی که مردم می‌کند،‌ به دلیل فسادهای زیرزمینی که وجود دارد،‌ ثمره نمی‌دهد.

متاسفانه قبل از اینکه رمان به چاپ دوم برسد،‌ نویسنده به شهادت می‌رسد،‌ اما نوشته‌های دیگر او در صفحات شبکه‌‌های اجتماعی‌، توئیتر‌، فیس‌بوک و … گزارش زنده‌ای از وضعیت فلسطین و غزه بود. جمله معروف او که گفت ما یا شهید می‌شویم یا شاهد آزادی خود خواهیم بود. او را مشهورتر کرد. شاید وی در رمان «اکسیژن برای مرده‌ها نیست» تنها به فلسطین اشاره نکرده باشد،‌ اما او یک نویسنده انقلابی فلسطینی بود که همین نوشته‌ها،‌ قلم و نگاهش به مسائل کشورهای عربی منطقه را متفاوت می‌کرد.

پوریا ساعدی